Yağ keçesi, dönen bir mil ile gövde arasındaki boşluğu kapatan sızdırmazlık elemanıdır. İçerideki yağın mil boyunca dışarı çıkmasını, dışarıdaki toz ve suyun da içeri girmesini engeller. Redüktörlerde giriş ve çıkış millerinin gövdeden çıktığı her noktada bir yağ keçesi bulunur.
Redüktördeki yağ kaçağının en sık nedeni keçe dudağının aşınması ya da sertleşmesidir, ama tek neden bu değildir. Tıkanmış havalandırma tapası, fazla doldurulmuş yağ, yanlış montaj pozisyonu, aşınmış mil yüzeyi ve gevşemiş kapak cıvataları da aynı sonucu verir. Bu yüzden keçeyi değiştirmeden önce kaçağın tam olarak nereden geldiğini bulmak gerekir; aksi halde yeni keçe de kısa sürede kaçırır.
Yağ Keçesi Nasıl Çalışır?
Standart bir yağ keçesi üç parçadan oluşur: gövdeye sıkı geçen ve keçeyi yuvasında tutan metal takviyeli dış kısım, mile temas eden esnek sızdırmazlık dudağı ve bu dudağı mile doğru bastıran ince helezon yay.
Dudak mile kuru sürtmez. Mil dönerken dudak ile mil arasında çok ince bir yağ filmi oluşur; bu film hem sızdırmazlığı sağlar hem de dudağı yağlayıp soğutur. Film bozulduğunda, yani dudak kuru kaldığında, aşırı ısındığında ya da mil yüzeyi çizildiğinde keçe kaçırmaya başlar. Keçenin ömrünü belirleyen şey çoğunlukla keçenin kendisi değil, çalıştığı koşullardır.
Yağ Keçesi Çeşitleri ve Malzemeleri
Redüktörlerde en çok iki tip kullanılır. Tek dudaklı keçe yalnızca yağı içeride tutar ve temiz ortamlar için yeterlidir. Toz dudaklı (çift dudaklı) keçede ana dudağın dış tarafında ikinci bir küçük dudak bulunur; bu dudak toz, çamur ve su sıçramasını ana dudaktan uzak tutar. Tarım, madencilik ve çimento gibi tozlu ortamlarda toz dudaklı keçe tercih edilir.
Malzeme seçimi, çalışma sıcaklığına ve kullanılan yağa göre yapılır. Aşağıdaki sıcaklık aralıkları yaklaşık değerlerdir ve üreticiye göre değişebilir.
| Malzeme | Yaklaşık çalışma sıcaklığı | Nerede tercih edilir |
|---|---|---|
| NBR (nitril kauçuk) | −30 °C ile +100 °C | Mineral yağlı standart uygulamalar; en yaygın ve ekonomik seçenek |
| FKM (Viton) | −20 °C ile +200 °C | Yüksek sıcaklık, yüksek devir, sentetik yağlar ve kimyasal ortamlar |
| Silikon (VMQ) | −50 °C ile +150 °C | Çok soğuk ortamlar; aşınmaya karşı daha hassastır |
| PTFE (teflon) | −60 °C ile +200 °C | Agresif kimyasallar, kuru çalışma riski olan özel uygulamalar |
Keçelerle birlikte kullanılan labirent conta, O-ring ve basınç dengeleyici gibi diğer elemanları sızdırmazlık sayfamızda bulabilirsiniz.
Yağ Keçesi Ölçüsü Nasıl Okunur?
Keçenin üzerinde üç sayı yazar: iç çap × dış çap × genişlik, hepsi milimetre cinsindendir. Örneğin 35×52×7 yazan bir keçe 35 mm'lik mile, 52 mm'lik yuvaya takılır ve 7 mm genişliğindedir. Yazı silinmişse mil çapını, yuva çapını ve yuva derinliğini kumpasla ölçerek aynı bilgiye ulaşırsınız. Ölçünün yanında malzemeyi (NBR, FKM) ve toz dudağı olup olmadığını da not edin; aynı ölçüde farklı tipler bulunur.
Redüktörde Yağ Kaçağı Nedenleri
Keçe Dudağının Aşınması veya Sertleşmesi
Keçe sarf malzemesidir; dudak zamanla aşınır. Yüksek sıcaklıkta çalışan redüktörlerde kauçuk esnekliğini kaybedip sertleşir, çatlar ve mili saramaz hale gelir. Uzun süre çalışmadan bekleyen redüktörlerde de dudak kuruyup mile yapışabilir ve ilk çalıştırmada yırtılabilir.
Mil Yüzeyinin Aşınması
Keçe dudağı, özellikle tozlu ortamlarda, yıllar içinde milde ince bir kanal açar. Bu kanal oluştuktan sonra yeni keçe aynı ize oturur ve kısa sürede yine kaçırır. Keçe değişiminde mil yüzeyine tırnakla bakmak, hissedilir bir iz varsa keçeyi birkaç milimetre kaydırarak takmak, mil kovanı kullanmak ya da mili taşlatmak gerekir.
Havalandırma Tapasının Tıkanması
Redüktör çalışırken ısınır, içindeki hava genleşir. Havalandırma tapası bu basıncı dışarı atar. Tapa toz ya da boya ile tıkandığında iç basınç yükselir ve yağı en zayıf noktadan, yani keçe dudağından dışarı iter. Keçesi sağlam olduğu halde kaçıran redüktörlerde ilk bakılacak yer burasıdır. Yeni redüktörlerde nakliye için takılan kör tapanın devreye almadan önce havalandırma tapasıyla değiştirilmemesi de aynı soruna yol açar.
Fazla Yağ ve Yanlış Montaj Pozisyonu
Yağ seviyesi gereğinden yüksekse keçe sürekli yağ altında kalır, yağ köpürür ve iç basınç artar. Benzer bir durum, redüktör sipariş edildiğinden farklı bir pozisyonda monte edildiğinde yaşanır: yağ miktarı ile havalandırma ve seviye tapalarının yeri montaj pozisyonuna göre belirlenir. Yatık çalışacak şekilde hazırlanmış bir redüktör dik takılırsa havalandırma tapası yağın içinde kalabilir. Ayrıntısı redüktör montaj pozisyonları yazımızda anlatılıyor.
Aşırı Isınma ve Uygun Olmayan Yağ
Sıcaklık yükseldikçe yağ incelir ve keçe malzemesi daha hızlı yaşlanır. Keçe malzemesiyle uyumsuz bir yağ kullanmak da kauçuğun şişmesine ya da sertleşmesine neden olur. Redüktörünüz normalden sıcak çalışıyorsa önce bunun nedenini bulun; redüktör neden ısınır yazımız bu konuda yol gösterir. Doğru yağ için redüktör yağlama tablosuna bakabilirsiniz.
Mil Salgısı ve Rulman Boşluğu
Keçe dudağı küçük eksen kaçıklıklarını tolere eder, ama aşınmış bir rulman ya da eğilmiş bir mil dudağın bir tarafını ezerken diğer tarafını açıkta bırakır. Motor ile redüktör ya da redüktör ile makine arasındaki hizasızlık da aynı etkiyi yapar. Bu durumda yalnızca keçeyi değiştirmek sorunu çözmez.
Hatalı Keçe Montajı
Keçenin ters takılması, yuvaya eğik çakılması, montaj sırasında yayın yerinden çıkması ya da dudağın kama kanalının keskin kenarında kesilmesi sık yapılan hatalardır. Kuru takılan keçe de ilk dakikalarda dudağını yakar.
Kapak, Conta ve Tapalardan Sızıntı
Her kaçak keçeden gelmez. Gevşemiş kapak cıvataları, yaşlanmış gövde contası, pulu ezilmiş boşaltma tapası ve nadiren gövdedeki çatlak ya da döküm gözeneği de yağ sızdırır. Yağ aşağı doğru aktığı için kaçağın gerçek kaynağı çoğu zaman lekenin görüldüğü yerin üzerindedir.
Kaçağın Yerine Göre Olası Neden
Teşhis için önce redüktörün dışını iyice temizleyin, kısa bir süre çalıştırın ve yağın ilk nereden belirdiğine bakın.
| Kaçağın görüldüğü yer | Olası neden | Yapılacak kontrol |
|---|---|---|
| Mil çevresi | Aşınmış keçe, kanal açmış mil, iç basınç | Havalandırma tapası, yağ seviyesi, mil yüzeyi |
| Havalandırma tapası | Fazla yağ, yanlış montaj pozisyonu, köpürme | Yağ seviyesi ve tapanın konumu |
| Kapak ve gövde birleşimi | Gevşek cıvata, yaşlanmış conta | Cıvata sıkılığı, conta durumu |
| Boşaltma veya seviye tapası | Ezilmiş pul, gevşek ya da hasarlı tapa | Pulu yenileyip tapayı sıkma |
| Motor flanşı tarafı | Giriş mili keçesi; yağ motora doğru ilerleyebilir | Motoru ayırıp giriş keçesine bakma |
| Gövde yüzeyi | Çatlak ya da döküm gözeneği | Darbe izi araması; üreticiye danışma |
Yağ Kaçağı Fark Edildiğinde Ne Yapılmalı?
- Redüktörü durdurup yağ seviyesini kontrol edin. Seviye düşükse eksik yağla çalıştırmayın; dişliler ve rulmanlar keçeden çok daha pahalıdır.
- Gövdeyi temizleyip kaçağın kaynağını yukarıdaki tabloya göre belirleyin.
- Havalandırma tapasını söküp temizleyin, montaj pozisyonuna uygun yerde olduğunu doğrulayın.
- Yağ seviyesi fazlaysa doğru seviyeye indirin; kapak cıvatalarını ve tapaları kontrol edin.
- Kaçak hâlâ mil çevresinden geliyorsa keçeyi değiştirin ve bu sırada mil yüzeyi ile rulman boşluğunu da kontrol edin.
Sızan yağ yalnızca redüktör için değil, çevresi için de sorundur: zemini kayganlaştırır, gıda ve tekstil gibi sektörlerde ürüne bulaşabilir. Küçük bir terleme bile takip edilmelidir.
Keçe Değişiminde Dikkat Edilecekler
- Eski keçeyi çıkarırken mil yüzeyini ve yuvayı çizmeyin.
- Yeni keçeyi aynı ölçü, aynı malzeme ve aynı tipte seçin; sıcak çalışan redüktörde NBR yerine FKM gerekebilir.
- Yaylı taraf yağa, yani redüktörün içine bakmalıdır.
- Takmadan önce dudağı ve mili ince bir yağ ya da gresle yağlayın.
- Kama kanalı ve mil kademesi gibi keskin kenarları bantla ya da montaj kovanıyla kapatın.
- Keçeyi çapına uygun bir çakma aparatıyla, eğmeden ve düzgün bir şekilde yuvasına oturtun.
- Milde iz varsa keçeyi izin dışına denk gelecek şekilde konumlandırın.
Giriş mili keçesi gibi sökme gerektiren değişimlerde ya da kaçak tekrarlıyorsa işi servise bırakmak daha güvenlidir. Sürecin nasıl işlediğini redüktör tamiri ve revizyonu yazımızda, düzenli kontrol adımlarını ise redüktör bakımı sayfamızda bulabilirsiniz.
Yağ Keçesi ve Yağ Kaçağı Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Yağ keçesinin ömrü ne kadardır?
Kesin bir süre verilemez; ömür sıcaklığa, devire, ortamdaki toza ve mil yüzeyinin durumuna bağlıdır. Temiz ve serin çalışan bir redüktörde keçe yıllarca dayanırken, tozlu ve sıcak ortamda çok daha kısa sürede aşınabilir. Periyodik bakımlarda keçe çevresini kontrol etmek en doğru yaklaşımdır.
Yağ kaçıran redüktör çalıştırılmaya devam edilebilir mi?
Hafif bir terlemede yağ seviyesi takip edilerek kısa süre çalıştırılabilir, ancak damlama varsa sorun giderilmelidir. Yağ seviyesi düştüğünde dişliler ve rulmanlar yağsız kalır; bu hasarın maliyeti keçe değişiminin çok üzerindedir.
Yeni taktığım keçe neden hemen kaçırdı?
En sık nedenler; milde eski keçenin açtığı kanal, tıkalı havalandırma tapası, keçenin ters ya da eğik takılması, montajda dudağın kesilmesi ve yayın yerinden çıkmasıdır. Rulman boşluğu ya da mil salgısı varsa yeni keçe de dayanmaz.
NBR keçe ile Viton keçe arasındaki fark nedir?
NBR ekonomiktir ve yaklaşık 100 °C'ye kadar mineral yağlı standart uygulamalarda kullanılır. Viton (FKM) yaklaşık 200 °C'ye kadar dayanır, sentetik yağlara ve kimyasallara karşı daha dirençlidir; yüksek sıcaklık ve yüksek devirde tercih edilir.
Yağ keçesi ile toz keçesi aynı şey midir?
Değildir. Yağ keçesi yağı içeride tutar; toz keçesi ise dışarıdaki toz ve kirin içeri girmesini önler. Toz dudaklı yağ keçelerinde iki görev tek parçada birleşir: ana dudak yağı tutar, dıştaki küçük dudak tozu uzak tutar.
Redüktörün havalandırma tapasından yağ gelmesi normal mi?
Normal değildir. Genellikle yağ seviyesinin fazla olduğunu, redüktörün hazırlandığından farklı bir pozisyonda monte edildiğini ya da yağın köpürdüğünü gösterir. Yağ seviyesini ve tapanın montaj pozisyonuna uygun yerde olup olmadığını kontrol edin.
